با توجه به اینکه قرار است در این وبلاگ به صورت علمی و بدون هر گونه تعصب و تزید به فلکلر و فرهنگ بومی پرداخته شود لازم دیدم مطالبی از مبتکر جدی جنبش فلکلر گرایی در ایران یعنی آقای صادق هدایت نقل کنم . مرحوم هدایت همچنین یک طرح کلی و نسبتا جامع برای کاوش فلکلر مناطق دارد که قبلا در مجله ی سخن به چاپ رسیده است با توجه به عدم دسترسی بسیاری از علاقه مندان به این مجله قدیمی می کوشم تا به زودی آن را در همین وبلاگ تقدیم دوستان کنم.
فلکلر یا فرهنگ توده
نخستین بار آمبرواز مورتنAmbroise morton در 1885 میلادی آثار باستان و ادبیات توده را Foik-lor نامید یعنی دانش عوام. در آلمان و هلند و کشور های اسکاندیناو لغت Volkskunde معادل آن را پذیرفتند اما در کشور های لاتینی زبان ابتدا مقاومت بیشتری نشان دادند و پس از کشمکش ها و وضع لغات دیگر، بالاخره به این نتیجه رسیدند که فلکلر جامع ترین لغتی است که شامل تمام دانش عوام می شود و مشتقات این لغت را نیز وارد زبان خود کردند.
به موجب تعریف سن تیو(Saintyves) فلکلر به مطالعه ی زندگی توده ی عوام در کشور های متمدن می پردازد زیرا در مقابل ادبیات توده فرهنگ رسمی و استادانه وجود دارد به این معنی که مواد فلکلر در نزد مللی یافت می شود که دارای دو پرورش باشند: یکی مربوط به طبقه ی تحصیل کرده ودیگری مربوط به طبقه ی عوام.مثلا در هند وچین فلکلر وجود دارد اما نزد قبایل وحشی استرالیا که نوشته و کتاب ندارند فلکلر یافت نمیشود زیرا که همه ی امور زندگی این قبایل مربوط به علم نژاد شناسی است.
نژاد شناسی نه تنها وضع سیاسی و مذهبی و عادات و اخلاق آنها را ضبط می کند بلکه مثل ها ترانه ها قصه ها و افسانه ها آنها را نیز جمع آوری می نماید . فلکلر نزد قبایل بدوی وجود ندارد چنان که در ملتی که همه ی افراد آن دارای پرورش عالی معنوی بوده و از اعتقاد به اوهام و خرافات برکنار باشند نیز یافت نخواهد شد ولی چنین ملتی تا کنون وجود ندارد . بطور اجمال فلکلر آشنایی به پرورش معنوی اکثریت است
در مقابل پرورش مردمان تحصیل کرده در میان یک ملت متمدن .
امروز فلکلر توسعه شگفت آوری به هم رسانیده ، ابتدا محققین فلکلر فقط ادبیات توده مانند : قصه ها ،
افسانه ها ، آواز ها ،ترانه ها ، مثلها، معماها، متلکها و غیره را جستجو میکردند . کم کم تمام سنت هایی که افواها آموخته میشود و آنچه مردمان در زندگی خارج از دبستان فرا می گیرند جزو آن گردید . چندی بعد
جستجو کنندگان اعتقادات و اوهام ، پیشگویی راجع بوقت ،نجوم ، تاریخ طبیعی ، طب و آنچه که دانش توده نامیده می شد مانند گاهنامه ، سنگ شناسی ، گیاه شناسی ، جانور شناسی و داروهایی را که عوام به کار می بردند به این علم افزودند . سپس اعتقادات و رسومی که وابسته به هر یک از مراحل گوناگون زندگی مانند تولد ، بچگی ، جوانی ، زنا شویی ، پیری ، مراسم سوگواری ، جشنهای ملی و مذهبی و عاداتی که مربوط به زندگی عمومی میشود ، از جمله تمام پیشه ها و فنون توده ، جزو این علم به شمار آمد ، زیرا هر پیشه ای ترانه ها و اوهام و اعتقادات مربوط دارد . مثلا فلکلر شکار یا ماهی گیری جدا است و هر شغلی ممکن است نزد محقق این فن بایگانی علیحده داشته باشد . همچنین کتابهایی که از دست توده مردم بیرون مانند بهرام و گلندام ، خاله سوسکه ، عاق والدین و غیره باید جمع آوری و مطابق تاریخ طبقه بندی شود .
هنر و ادبیات توده به منزله ی مصالح اولیه ی بهترین شاهکار های بشر به شمار میآید به خصوص ادبیات و هنر های زیبا و فلسفه و ادیان مستقیما از این سرچشمه سیراب شده وهنوز هم می شود. این سرچشمه ی افکار توده که نسل های پیاپی همه ی اندیشه های گرانبها و عواطف و نتایج فکر و ذوق و آزمایش خود را در آن ریخته اند، گنجینه ی زوال ناپذیری است که شالوده ی آثار معنوی و کاخ با شکوه و زیبایی های بشریت به شمار می آید.
ترانه های عامیانه ،آوازها و افسانه ها نماینده ی روح هنری ملت می باشد و فقط از مردمان گمنام بی سواد به دست می آید اینها صدای درونی هر ملتی است و در ضمن سرچشمه ی الهامات بشر و مادر ادبیات و هنرهای زیبا محسوب میشود. به همین مناسبت امروزه در کشور های متمدن اهمییت خاصی برای فلکلر قایل می باشند.شاید ایرانی تحصیل کرده به زندگی اجتماعی اروپاییان بیش از وطن خود آشنا باشد در این حال چگونه می تواند اظهار وطن پرستی بکند؟ وحال آنکه از رموز زبان ،ترانه ها، قصه ها،اعتقادات اندوه و شادی و به طور خلاصه از زندگی مادی و معنوی هم میهنان خود آگاه نیست و نمی تواند با آنها همدردی داشته باشد و یا درد های آنان را چاره بکند.
کم کم در همه جا تارخ تمدن جانشین تاریخ رسمی ،سیاسی و جنگی شده است و در هر دوره شمه ای از وضع علوم و هنر های زیبا و ادبیات را می نگارند . اکنون موقع آن رسیده است که تاریخ شامل عادات و رسوم زندگی توده به انضمام ترانه ها و اوهام و افسانه های هر دوره ای باشد . باید تاثر ملت را در هر زمان تعیین کرد تا مقاومت توده در مقابل کشمکش ها و شرکت او در بهبود وضع عمومی آشکار گردد به طور خلاصه باید گروه نیاکان گمنام هر ملتی با اندوه وشادی و بد بختی ها و سستی ها و کوششها و فداکاری هایش جلوی او مجسم شود.